Category Archives: Golvbord

Golvbord og materialkvalitet

Materialen til golvborda eg høvlar er furu som eg sjølv har plukka ut på rot i ulike skogsområde her i Målselv. Furuene er først og fremst plukka ut på grunnlag av ei visuell vurdering av stamme og krone. Til golvbord vil eg helst ha ein nokolunde bein og rund stamme. Dimensjonen kan variere men eg har prøvd å ta ut tre som har 10-12″ diameter i toppen på ein rotstokk som er kring 6 meter lang. Det er ein fordel med lite og/eller små kvist i rotstokken. Tørrkvist kan også vere ei utfordring. Nokre fine andrestokkar kan også bli til bra golvbord men desse får eg sjeldan på 6 meters lengde i skogane i Målselv. Då vert dei kappa på fall som det heiter. Eg kappar dei på ein stad der det høver med toppdiameter, kvist eller avsmaling. Dei må berre vere lange nok til å passe med dei kortaste golvborda. I mitt fall er det 2,5 meter. Til golvbord bryr eg meg ikkje i så stor grad om furuene er vinde eller solvinde (hørevridd eller venstrevridd) i veden. Golvbord som er 5/4″ tjukke kan som regel rettast nok i høvlinga og spikrast ned på åsane eller tilfararane sjølv om dei har vinna seg under tørking.

Når eg leitar tømmer er det gjerne i område der eg veit at det finnast furu av den kvaliteten eg er ute etter. Det er sjeldan å finne heile bestand med god kvalitet på tømmeret. Eg plukkar då ut dei furuene som eg vurderer som høvelege til mitt føremål og merkar desse med band. Nokre gongar kan eg sjølv hogge tømmeret, andre gongar er det skogeigaren sjølv som høgg og driv fram. Eg tar ut berre dei trea eg treng og lar resten stå. Foto: Roald Renmælmo
Når eg leitar tømmer er det gjerne i område der eg veit at det finnast furu av den kvaliteten eg er ute etter. Det er sjeldan å finne heile bestand med god kvalitet på tømmeret. Eg plukkar då ut dei furuene som eg vurderer som høvelege til mitt føremål og merkar desse med band slik som Siv Holmin har gjort her. Nokre gongar kan eg sjølv hogge tømmeret, andre gongar er det skogeigaren sjølv som høgg og driv fram. Eg tar ut berre dei trea eg treng og lar resten stå. Foto: Roald Renmælmo
Bord som er saga av tømmer som er vindt, altså høgrevridd, vil få motved på høgre side og medved på venstre side. Her er det markert med piler med blyant. Når eg høvlar slike bord ser eg med eint gong på strukturen i overflata på bordet at veden går mot den retninga eg høvlar. Biletet er tatt med baklys frå vindauget og då vert det skygge av  fibrane som står opp i høgre side av bordet. Venstre side ser glattare ut. Foto: Roald Renmælmo
Bord som er saga av tømmer som er vindt, altså høgrevridd, vil få motved på høgre side og medved på venstre side. Her er det markert med piler med blyant. Når eg høvlar slike bord ser eg med eint gong på strukturen i overflata på bordet at veden går mot den retninga eg høvlar. Biletet er tatt med baklys frå vindauget og då vert det skygge av fibrane som står opp i høgre side av bordet. Venstre side ser glattare ut. Dette bordet er saga på ei sirkelsag som gir jamn fin skuroverflate. Bord saga på oppgangssag vert mykje tydelegare enn det vi ser på dette bordet. Kvisten vi ser i biletet er ein svartkvist. Heldigvis er den ikkje av den lause typen, men ein som sit fast i bordet. Foto: Roald Renmælmo

Tømmeret eg har tatt ut er saga til 5/4″ bord med rot/topp avsmaling. Desse borda skal brukast til kledingsbord, takbord og golvbord. I utgangspunktet tenkjer eg meg å bruke alle dei borda som er mogleg å bruke. Eg vil helst ikkje sortere ut bord unødig. Eg tenkjer meg at handverkarane som bygde hus i den tida eg undersøkjer, det meste av 1800-talet, kanskje ikkje hadde høve til å velje bort så mykje material? Korleis sorterer ein då dei ulike kvalitetane bord til ulike typar bruk? Eg vil helst ha takbord utan kvist som gir lekkasje og samstundes med mest mogleg alved. Eg vil helst ha kledingsbord som er sterke og med mest mogleg alved. Til golvbord har eg difor plukka ut bord med lite alved og med ein del kvist. Eg vil prøve ut kor grensa går for kva bord som kan nyttast til golvbord utan at eg kjenner meg ukomfortabel med resultatet.

Ein del kvist treng ikkje å vere noko større problem. Det er verre når kvisten er av typen laus svartkvist. Slike har ein tendens til å ramle ut under høvling. Er det kvist heilt i kanten av bordet går det an å hogge bort litt meir ved i kanten for å kome inn på heil ved. Er det fjørkvist i flata på bordet kan dette vere verre. Mange av borda eg har tatt ut til golvbord er saga langt ut i stokken. Då har dei gjerne laus tørrkvist nær midten. Eg vil ikkje ha hol i golvet mitt så eg prøvar ut ein måte for å reparere slike bord. Arbeidsmåten har eg tenkt meg fram til på eige hand. Tilsvarande spunsar har eg sett i golv frå slutten av 1800-talet men då kan det vere vanskeleg å vite om det er seinare reparasjonar eller gjort slik eg viser under. På slutten av 1800-talet var det truleg anten hornlim (beinlim) eller kaseinlim som var vanleg brukt til slike reparasjonar som dette. Eg har ikkje gjort eit stort poeng av val av lim og har tatt det limet som eg hadde lettast tilgjengeleg på verkstaden.

Golvplogar frå Hadeland

På kurset i golvbordhøvling på Håndverksdagane på Røros var det med ein deltakar frå Hadeland. Han hadde med seg eit sett med golvplogar som verka gjennomtenkte og solide. Dei har nok vore enormt mykje brukt etter slitasjen å dømme. Dei har sikkert høvla mange tusen kvadratmeter med golvbord? I dag er dei så slitt at fjøra blir litt for tjukk til å passe i nota. Det kjem av slitasje på sida av ståla i både nothøvelen og fjørhøvelen. Vi har tidlegare skrive om skøttbenk på Hadeland og desse golvplogane  er med på å gi eit meir heilskapleg bilete av den lokale tradisjonen. Golvplogane er heilt klart av ein type som høyrer saman med skottbenken sidan dei samansette høvelståla skyt kant og høvlar pløyinga i same operasjon. Slike kan ikkje brukast utan skottbenk.

Golvplogane frå Hadeland. Nothøvelen til venstre og fjørhøvelen til høgre. Båe høvlane har vinkla handtak for at dei som høvlar skal få meir naturleg grep. Dette er i følgje eigaren vanleg på okshøvlar på Hadeland. Tilsvarande har eg også sett på okshøvlar i Målselv. Foto: Roald Renmælmo
Golvplogane frå Hadeland. Nothøvelen til venstre og fjørhøvelen til høgre. Båe høvlane har vinkla handtak for at dei som høvlar skal få meir naturleg grep. Dette er i følgje eigaren vanleg på okshøvlar på Hadeland. Tilsvarande har eg også sett på okshøvlar i Målselv. Foto: Roald Renmælmo

Høvling av golvbord på Håndverksdager på Røros

Eg har kome tilbake til Målselv etter ei veke på Røros der eg har undervist i høvling og legging av golv på Håndverksdagane. Det var heile 18 deltakarar på mitt kurs så det ble ganske fullt i Raugarasjen i Kurantgården. Det var stort sprik i gruppa av deltakarar frå erfarne snikkarar, til dei som så vidt hadde prøvd å høvle på sløyden på skulen. Heldigvis er det å høvle på skottbenk noko dei fleste får til etter ei lita innføring og litt prøving. Så lenge høvlane fungerer og er justert så går høvlinga bra. Etter eit par dagar med høvling verka alle som vante snikkarar der dei drog okshøvelen. Det har tidlegare vore kurs i bygging av skottbenk på Røros. Såleis hadde vi tre nybygde skottbenkar med på kurset, i tillegg til den gamle skottbenken frå Nereng på Tynset.

Til venstre held to av deltakarane på og høvlar flask på ein høvelbenk. Nokre av benkane var i høgste laget (85 cm)  til slik høvling som vi dreiv med. Til høgre held ein på og skyt kant med skottoksen på skottbenken. Foto: Roald Renmælmo
Til venstre held to av deltakarane på og høvlar flask på ein høvelbenk. Nokre av benkane var i høgste laget (85 cm) til slik høvling som vi dreiv med. Til høgre held ein på og skyt kant med skottoksen på skottbenken. Foto: Roald Renmælmo
På kurset hadde vi ei kortfatta innføring i høvelmaking. Nokre av deltakarane fekk arbeidd med å lage seg høvlar og modifisert høvlar dei hadde laga tidlegare. Foto: Roald Renmælmo
På kurset hadde vi ei kortfatta innføring i høvelmaking. Nokre av deltakarane fekk arbeidd med å lage seg høvlar og modifisert høvlar dei hadde laga tidlegare. Foto: Roald Renmælmo
Vi brukte to ulike sett med ploghøvlar til golvbord og panel. Dei nyaste golvplogane mine vart brukt til pløying av golvborda som var 1 ½" tjukke. Her er fjørhøvelen. Foto: Roald Renmælmo
Vi brukte to ulike sett med ploghøvlar til golvbord og panel. Dei nyaste golvplogane mine vart brukt til pløying av golvborda som var 1 ½» tjukke. Her er fjørhøvelen. Foto: Roald Renmælmo
Eit hus som tidlegare var bygd på kurs var objektet som vi skulle panele og spikre golv i. Her held to av deltakarane på og spikrar golvborda som er høvla på kurset. Foto: Roald Renmælmo
Eit hus, som var bygd på eit tidlegare kurs, vart panelt og spikra golv i. Her held to av deltakarane på og driv i hop og spikrar golvborda som er høvla på kurset. Foto: Roald Renmælmo

Etter kurset får vi håpe at deltakarane som har fått opp augene for skottbenken og handhøvla golvbord. Vidare håpar vi at dei er med og spreier bodskapen rundt om i landet. Vi vil gjerne sjå at det blir meir utbreidd med handhøvla golvbord, i både nye hus, og i restaureringsprosjekt. Eg trur deltakarane har fått oppleve at det er mogleg å handhøvle golv og at det ikkje er veldig krevjande når høvlane og skottbenken fungerer. Kanskje vi får nokre av dei som nye medlemmar i Norsk Skottbenk Union etterkvart?

Legging av handhøvla golv

Nylagte golvbord lagt på tilfararar. I mitt hus har eg ei betongplate som golva kviler på. Oppå denne er det lagt tilfarara av 3" x 4" som golvborda vert spikra i. Midt på der flakskøyten blir ligg det ein 3" x 6" på flasken for å ha meir å spikre i. TIlfararane er høvla rette oppå og lagt på klossar som fordeler trykket på betongplata. Mellom tilfararane er det lagt lecakuler som isolasjon mellom betongplata og golvborda. Dette er ei moderne løysing men golvlegginga ser ut til å fungere på same måten som med golvåsar med sand som isolasjon. Det ville vore den eldre tradisjonelle løysinga i mitt område. På biletet ser vi endeveden på borda der flakskøyten kjem. Borda er spikra med smidd spikar. Foto: Roald Renmælmo
Nylagte golvbord lagt på tilfararar. I mitt hus har eg ei betongplate som golva kviler på. Oppå denne er det lagt tilfarara av 3″ x 4″ som golvborda vert spikra i. Midt på der flakskøyten blir ligg det ein 3″ x 6″ på flasken for å ha meir å spikre i. TIlfararane er høvla rette oppå og lagt på klossar som fordeler trykket på betongplata. Mellom tilfararane er det lagt lecakuler som isolasjon mellom betongplata og golvborda. Dette er ei moderne løysing men golvlegginga ser ut til å fungere på same måten som med golvåsar med sand som isolasjon. Det ville vore den eldre tradisjonelle løysinga i mitt område. På biletet ser vi endeveden på borda der flakskøyten kjem. Borda er spikra med smidd spikar. Foto: Roald Renmælmo

Det er som regel ein ganske grei jobb å høvle golvbord når alt av høvlar og slikt fungerer som det skal. Handhøvla golvbord laga på gamaldags vis er på fleire måtar forskjellig frå vanleg golvbord i dag. Det er litt meir arbeid med slik legging og det er ein del ting ein må passe på for at resultatet skal bli bra. Det første vi må tenkje på er at borda har rot/topp avsmalning. Vi må passe på at borda held retninga sånn høveleg. For at dette skal gå lett er det vanleg å høvle borda annakvart med to noter og annakvart med to fjører. Det er praktisk gå gjere det slik når vi høvlar sidan vi berre treng den eine høvelen til begge kantane på bordet. Vi må berre passe på at vi endar opp med like mange bord av kvart slag. Det andre vi må passe på er at borda ikkje er dimensjonerte, undersida er uhøvla og tjukna varierer som regel. Når ein legg borda må dei justerast på tjukna for kvar ås dei ligg på. Det er nokså vanleg at gamle golvbord ikkje er fullange til rommet dei skal ligge i. Då er dei som regel skøytt med ein flakskøyt, alle borda er skøytt på same åsen. Det er på grunn av at det er praktisk vanskeleg å skøyte bord med rot/topp avsmalning på andre måtar.

Høvling av golvbord

Eg skal høvle golvbord til eit golv på kring 30 m2. Eg vil både dokumentere arbeidet undervegs og finne fram til aktuelle detaljar som eg vil undersøkje særleg. Eg har høvla fleire golv tidlegare og har også lært ein arbeidsmåte av Konrad Stenvold som hadde dette i tradisjon. Eg vil likevel freiste å sjå om eg gjennom arbeidet oppdagar detaljar som eg er usikker på eller som eg vil undersøkje nærare. Eg har skrive om materialen eg brukar og korleis denne er tørka. Eg har skrive om verktøyet eg brukar til arbeidet  og korleis dette er laga. På bloggen om høvelbenken har eg og skrive om korleis eg har laga kopi av ein høvelbenk frå garden Helberg i Bardu. Denne benken nyttar eg til å høvle flask på dei første golvborda.

Før eg kunne ta til å pløye borda på skottbenken har eg brukt eit par dagar på å finjustere høvlane, rette langbord på skottbenken og konstruere ein ny type kilar for å spenne fast borda i skottbenken. Eg prøvehøvla ein del kortare bordbitar for å sjå korleis alt fungerte. Då var alt på stell når eg starta å høvle golvbord på onsdag i denne veka. Høvlane var nyslipt og alt var på stell. Eg gjorde nokre undersøkingar av tidsbruk på dei ulike delane av arbeidet for kvart bord. Då er det rein produksjonstid eg har registrert ettersom det gjerne vert ein del avbrekk i arbeidet når ein skal ta notat eller fotografere. I praksis går minst halvparten av tida til dette siste.

Pløyinga på skottbenken tok lengre tid enn flaskhøvlinga. Spesielt å høvle fjør tok lang tid. 48 min brukte eg på å høvle fjør på 3 bord. 36 min brukte eg på å høvle not på 3 bord. Total arbeidstid på skrubbhøvling av alle 6 borda var 22 min. 52min var tida eg brukte på sletthøvling av alle 6 borda. Før pløyinga var arealet av flasken på borda omlag 3,5 kvadratmeter. Denne tida er effektiv arbeidstid når alt er lagt til rette. Det er mange avbrot i arbeidet ettersom eg måtte ta tida, fotografere og notere. Det kunne vore interessant å prøve å gjere eit tilsvarande forsøk der eg ikkje dokumenterer men berre tar tida på 6 tilsvarande bord. Då for å rekne den totale arbeidstida med alle operasjonane. Kom gjerne med innspel på kva som kunne vore interessant å dokumentere med slikt arbeid. Kan film av arbeidet vere av interesse?

Høvlane eg har brukt ser ikkje ut til å vere nemneverdig slitte eller sløve etter denne arbeidsmengda. Eg satsar nok på å kunne høvle 1-2 tilsvarande parti med golvbord før eg tenkjer på å bryne ståla.

Eldtørking av material til golvbord

Fuktmålaren viser i overkant av 8,5% fukt i borda. Det er ganske jamn fuktprosent på geitved og alved når borda er så tørre. Foto: Roald Renmælmo
Fuktmålaren viser i overkant av 8,5% fukt i borda. Det er ganske jamn fuktprosent på geitved og alved når borda er så tørre. Foto: Roald Renmælmo

Vakne lesarar av bloggen hugsar sikkert at eg i vår skreiv ein bloggpost om vèrtørking av material til golvbord? Borda har lege til tørk innomhus over sommaren. Dei har lege i stabelen slik eg viste på siste biletet i posten. Dei vart lagt inn 19. mai og heldt då omlag 12% fukt. Ei kontrollmåling av nokre bord 21. mai viste omlag 11% fukt. Ei måling 30. mai viste 9,5% fukt. I løpet av sommaren har det vore lite endring. Fuktprosenten har lege på kring 9%. Eg byrja å høvle på dei 6 første golvborda på onsdag (13. august) og då viste fuktmålaren i underkant av 9%. Tittelen på posten er eldtørking av material. Nemninga «å eldtørke» har eg frå Ivar Frostad i Målselv. Utgangspunktet er material som er vèrtørka, tørka utandørs, og som skal tørkast ned ytterligare for å bli «innetørr». Innvendige snikkardetaljar bør vere innetørt for å ikkje slå seg eller krympe for mykje. Ivar Frostad brukte å eldtørke snikkarmaterial i snikkarstua si. Der fyrte han i vedomnen for å halde det varmt og samstundes få god tørk. Andre stader har ein brukt badstova for å eldtørke material slik som vi kunne lese i bloggposten om «Bestefarboka».

Bord som er saga av ferskt tømmer vil endre form når dei tørker. Bord som er saga som flaskbord vil troe seg slik som dette bordet. Rettholten ligg an midt på bordet og det er omlag 2,5-3 mm opning i kvar side. Dette må høvlast flatt før ein kan pløye borda. Foto: Roald Renmælmo
Bord som er saga av ferskt tømmer vil endre form når dei tørker. Bord som er saga som flaskbord vil troe seg slik som dette bordet. Rettholten ligg an midt på bordet og det er omlag 2-3 mm opning i kvar side. Dette må høvlast flatt før ein kan pløye borda. Foto: Roald Renmælmo
Nokre bord har det med å vinne seg under tørk. Det er i tillegg til at dei troar seg. Dette bordet har både troa seg, vinna seg og kuva seg under tørk. Eg har lagt på 3 siktestikker for å vise kor mykje det har troa seg. Dette er etter bordet er høvla slett med okshøvlane. Foto: Roald Renmælmo
Nokre bord har det med å vinne seg under tørk. Det er i tillegg til at dei troar seg. Dette bordet har både troa seg, vinna seg og kuva seg under tørk. Eg har lagt på 3 siktestikker for å vise kor mykje det har troa seg. Dette er etter bordet er høvla slett med okshøvlane. Foto: Roald Renmælmo

Ved å lage gode stablar kan ein unngå noko vinning av bord under tørk. Likevel vil slike bord vinne seg så snart dei kjem ut av stabelen. Ein slepp aldri heilt unna problemet. Bord som har kuva og vinna seg, slik som bordet på biletet over, blir gjerne problematisk å høvle sidan slettoksen og langhøvelen ikkje når den i kuven. Når høvelen ikkje tar så vert ein freista til å stille tanna grovare og det fører gjerne med seg ymse katastrofar når ein møter kvist eller motved. Dette bordet måtte eg sletthøvle med ein slettokse som berre var 12″ lang. Vinninga klarte eg ganske greitt å spikre ned når eg la bordet som golvbord. Ein ser ikkje denne vinninga når golvet er lagt. Det er ein stor fordel å høvle slike bord på ein oksabenk/langbenk/forsete, ein benk med høgde høveleg til at ein sit på emnet og høvlar. Om då to mann sit på bordet så rettar ein ut det meste av både kuving og vinning og ein kan bruke ein lengre slettokse og arbeide jamnare.

Erfaringa med tørking er at det tok kring 2 veker til borda fekk kring 9% fukt. Etter det skjedde det lite. Vi har hatt ein tørr sommar i år og det er truleg spelt inn på ein positiv måte. Normalt blir det ein del fuktigare om sommaren. Samstundes er det lite behov for oppvarming av huset om sommaren så fyring er uhøveleg for å regulere råma inne. Eg har ein luftavfuktar som eg kan bruke for å regulere råma når det trengs. Den har stått på i periodar i sommar men eg veit ikkje om den har verka inn på fuktprosenten i materialen? Eg har så langt høvla opp 6 av borda til golvbord. Dei var veldig fine å høvle. Ikkje noko teikn til at det vart korte spon som pakka seg. Flatene vart også veldig fine utan mykje arbeid.

Verktøy til høvling av golvbord

Det nærmar seg Håndverksdager på Røros. Det har vel lesarane av bloggen fått med seg sidan det har stått i oversikta over hendingar i høgre marg sidan tidleg i vår? I år skal eg halde kurs i høvling og legging av golvbord. For mange av deltakarane vert det nok det første møtet med skottbenken og det verktøyet som høyrer til arbeidet. Deltakarane vil få tilsendt ei liste over kva verktøy det kan vere bra å ha med seg. For dei utan kjennskap til slikt arbeid og verktøy så vil nok ei slik liste vere vanskeleg å forstå? Eg vil difor ha med bilete av aktuelt verktøy og gi ei lita forklaring på bruken av det. Eg går gjennom verktøyet i den rekkjefølgja som det vanlegvis vert brukt. Klikk på bileta i galleria for å vise billedteksten. Gå mellom bileta med piltastane på tastaturet.

Kanting av bord

Borda kan vere grovkanta på førehand eller dei er med vankant etter gjennomskur. Då er det som regel greiast og grovkante borda før ein skal høvle flask. Sotsnor eller kritsnor er det vanlegaste for å merke ei rett line for å sage eller hogge etter. Alternativt kan ein risse eller streke etter eit rettbord.

Høvling av flask

Når borda er grovkanta er det klart for å høvle flasken. Det vil seie at rettsida (margsida) av bordet skal høvlast rett og plant. Etter tørk er det som regel ein del troing på borda og dette må høvlast slett før vi kan kante og pløye borda. Avhengig av kor mykje troing det er på borda bør vi ha høvlar med ulike eigenskapar for å gjere arbeidet lettare. Det mest effektive er å vere to mann som høvlar saman med ein okshøvel, ein høvel med 4 handtak. Det er også greitt å bruke vanlege sletthøvlar om ein skal arbeide aleine. Sletthøvlane bør då ikkje vere for breie for då vert det tungt å arbeide med dei. Under er ei oversikt over dei mest vanlege høvlane for å høvle flask. Ein alenstokk eller ei rett list er praktisk å ha for å bruke som rettholt når ein skal kontrollere om borda er plane nok.

Desse høvlane er utforma slik at det er lett å sjå skilnaden på dei. Det er vanleg med okshøvlar som er ein mellomting mellom skrubbokse og slettokse. Vi kan likevel optimalisere dei for eitt av arbeidsområda. Det er i hovudsak gjennom måten vi sliper høvelstålet på at vi kan endre eigenskapane til høvelen. I tillegg er det særleg viktig at sålen på ein høvel som skal nyttast til sletthøvling (eller pusshøvling) må vere plan og bein. På ein sletthøvel kan det også vere bra om ikkje sponopninga er for stor. Høvelstål er som regel slipt slik at det blir ein liten boge på egglinja for at høvelstålet skal ta mest på midten og ikkje lage striper etter hjørna av høvelstålet.

Skottbenkhøvlar

Felles for høvlane som vert brukt med skottbenken er at dei er spesielt tilpassa å høvle kant på borda. Dei har også meiar/lister som fungerer som djubdestopp. Slike høvlar finnast i ei rekke variantar men eg vil vise nokre vanlege.

Legging av golv

Golvborda vi skal høvle blir med rot/topp avsmalning og skal leggast på åsar. Det er ulike strategiar for å sikre at golvet blir plant og vi skal gå gjennom fleire av desse. Den eine er å berre høvle rettsida og pløye kantane. Då vert undersida ujamn og må justerast i rett dimensjon ved kvar golvås.

Vértørka material til golvbord

Etter kalenderen skulle det nærme seg vår på denne tida. Han har late vente på seg men i dag har han dukka opp med sol og temperatur på opp mot 20 grader. Det har gjort solid innhogg på snøen her i låglandet. Istindan, fjella på biletet er framleis heilt snødekte og snøen ligg langt ned i skogen. Dette er utsikta frå snikkarverkstaden min her på Lyngstad. Foto: Roald Renmælmo
Etter kalenderen skulle det nærme seg vår på denne tida. Han har late vente på seg, men i dag har han dukka opp med sol og temperatur på opp mot 20 grader. Det har gjort solid innhogg på snøen her i låglandet. Istindan, fjella på biletet er framleis heilt snødekte og snøen ligg langt ned i skogen. Dette er utsikta frå snikkarverkstaden min her på Lyngstad. Foto: Roald Renmælmo

Skottbenken er ikkje sesongavhengig så lenge ein kan halde på å arbeide innandørs. Derimot er det ein del lettare å leite fram material i stablane når dei ikkje er dekka av snø og ein må grynne i djup snø med borda. Den første ordentlige vårdagen som vi har hatt i dag har gjort arbeidet med å leite fram golvbord mykje lettare. Eg skal til med å høvle eit golv på omlag 30 kvadratmeter som eg skal legge i eit rom som eg seinare skal innreie til den nye verkstaden min. Eg kunne godt lagt bord i heile lengder sidan det ikkje er lengre enn at eg kan høvle borda på ein skottbenk med langbord på 5,8 meter. Likevel har eg bestemt meg for å dele golvet med ein flakskøyt omlag midt på. Eine bordlengda vert omlag 4 alen og den andre 5 alen. Dei kortaste borda skal eg høvle av 5/4″ bord som er saga på sirkelsag og kanta med rot/topp avsmaling. Dei lengste borda skal eg høvle av bord som er saga på oppgangssag som gjennomskur, altså ukanta bord, på 5/4″ tjukne. Golvborda skal høvlast på flasken med dei nyaste okshøvlane og pløyast med golvplogane som eg har laga tidlegare i vår. Eg vil presentere arbeidet her på bloggen etterkvart som det skrir fram.

Emna til golvbord har lege ein vinter i ein liggande bordstabel som er strølagt og overdekt med bølgeblikk.Foto: Roald Renmælmo
Emna til golvbord har lege ein vinter i ein liggande bordstabel som er strølagt og overdekt med bølgeblikk. Legg merke til underlaget som sørgjer for god lufting under materialen. Det er viktig at det ligg stabilt og er heilt beint, ellers vert borda vinde og krokete etter tørking. Foto: Roald Renmælmo

Eg er som regel med og sagar min eige material av tømmer som eg sjølv har plukka ut. Denne materialen er saga på sirkelsaga til Guttorm Lamo i Målselv og  furutømmeret er hogd på Alapmoen. Eg stablar materialen med det same eg kjem frå saga, helst same dag. Nyskoren material er særleg utsett for fargesopp (blåmann) om han ikkje får rask tørk. Eg stablar materialen i ca. 70-80 cm breie stablar, har ein tomme med luft sidevegs mellom kvart bord og legg ⅞» tjukke tørre strø mellom kvar flo med bord. Når materialen er tørka ned under 20 % fuktinnhald så er det ikkje lengre fare for blåmann. Blåmann er avhengig av temperatur så faren er størst på varmaste sommaren.  Etter ein vinter med slik lagring er gjerne materialen tørka ned mot 12-14% og er høveltørr. Det kallar vi vértørka. Snikkarmaterial og golvbord vil eg gjerne ha tørka ytterligare ned. Då må eg ta dei inn i huset og tørke dei innadørs. Dette kallast for eldtørking. At huset er varmare inne enn ute gjer at det blir tørrare. Eg varmar opp huset mitt med vedfyring, eg har ein vedfyrt masseomn som varmekjelde. Her får eg brent opp alt av kappendar og øksespon og vert såleis kvitt dette og får varme på kjøpet. Eit alternativ kunne vore å få tørka material i ei materialtørke. Slik material har vist seg å vere vanskeleg å høvle med handhøvlar. Vi har hatt litt skriving om det i ein bloggpost på systerbloggen vår, Høvelbenkbloggen.

Seinare vil eg leite fram oppgangssaga material til resten av golvet. Til høvlinga vil eg bruke tre ulike benkar og to ulike skottbenkar for å kunne samanlikne litt undervegs i arbeidet.

Høvelmaking, forming av handtak og sluttføring

Som dei føregåande postane dei siste dagane så er denne også om framgangsmåten for å lage golvplog med utgangspunkt i eit sett med originale plogar frå fyste halvdel av 1800-talet. Høvelen er funksjonell men handtaka skal formast til og kantane på høvelen skal rundast som på den gamle høvelen. Klikk på bileta for å opne dei i visningsmodus og få fram teksten som høyrer med.

No gjenstår overflatebehandling av høvelstokken før denne er ferdig. Då er det berre å slipe høvelstålet og prøvekjøre høvelen. Som regel blir det litt småjustering av kile og slikt i samband med prøvekjøringa. Det er også sentralt at dei pløgde borda passar nøyaktig saman. Det blir også ein del av prøvekjøringa, å sjå om det må til justering på høvlane.

Høvelmaking, grading av handtak

Handtaka på okshøvlar kan festast på ulike måtar til stokken. Dette er eit kritisk punkt på høvlane og det er som regel handtaka som først blir øydelagde på slike høvlar. På høvelen eg kopierer er handtaka felt inn i eit gradspor i høvelstokken. Gradsporet er svakt konisk, det er ca 1 mm breiare i eine enden. Når handtaka er høvla tilsvarande konisk kan ein tre dei inn frå sida. På originalhøvelen er det spor etter at handtaka er gradhøvla før dei er forma til som handtak. Eg tolkar det som at dei er tilpassa til høvelstokken først og så forma til. Då kan dei ha litt ekstra lengd for å justerast når dei er ferdige. Biletserien verkar som dei førre, klikk på bilete du ynskjer å sjå og bruk piltastane for å gå mellom dei ulike bileta.