Geografisk plassering – Side 7 – Norsk Skottbenk Union

Skotbenken og misjonen på Madagaskar

Skottbenken har vore til god nytte for handverkarar i samband med husbygging i Noreg. Det er ikkje vanskeleg å tenkje seg at skotbenken også kunne vere nyttig i samband med byggjearbeid også i andre delar av verda. Nordmenn har reist rundt i verda på mange ulike oppdrag. Eit slikt oppdrag kunne vere å misjonere i område med overvekt av «hedningar». Professor Sivert Nesdal har skrive «En misjonærs erindringer» i 1965. Der skriv han både om sin bakgrunn frå Noreg og om misjonsverksemda han hadde vore involvert i. Sivert vaks opp i Loen i Stryn kommune i Sogn og Fjordane fylke. Han var fødd i 1876 og reiste til St. Olaf College i Minnesota i 1902 der han studerte i 7 år. Etter dette reiste han som misjonsprest til Madagaskar. I 1913 arbeider han på ein misjonssatasjon i Tsivory sør på Madagaskar. Han leier då arbeidet med å byggje ferdig kyrkja som den førre misjonæren byrja på. Byggjearbeidet vert gjort i eit område som er lite utbygd og dei må greie seg sjølv med det aller meste. Tømmeret må hoggast, noko så langt som 2-3 dagsreiser unna, og så hoggast til eller sagast til bord. Her får Sivert god bruk for handverkstradisjonane han har med seg frå Noreg. Kunnskapen om skottbenken og bruken av denne var mellom desse tradisjonane.

Kirken i Tsivory på Madagaskar under bygging 20. januar 1914.

Eg let eit utdrag frå boka til Sivert få fortelje om korleis arbeidet med kyrkjebygginga gjekk:

«Og dog burde jeg vel helst være taknæmlig, ti i det hele taget er arbeidet uten uheld skredet bra fremover. Skjønt materialerne lot vente på sig, blev kirken ferdig før regntiden kom. En så simpel indretning som en skotbenk påskynte arbeidet og sparte betydelige summer i arbeidslønninger. Selv mine uøvde månedsfolk kunde med litt veiledning rette og pløye både tak- og gulvplanker ved hjelp av denne automatiske indretning. Merkelig nok hadde ikke engang snedkerne set en sådan tingest før. Alle sådanne hjælpemidler og snarveie var så meget mere påkrævet, som den av konferansen ansatte snedker ikke kom før efter jul. Det var derfor en ikke ringe lettelse at taket trods alt blev ferdig før regnet kom. Hedningerne som smægtet under den brændende sol, hadde en egen forklaring på, hvorfor der ikke kom en svalende skur: «Vi er nesten døde, men utlændingen bygger hus, og derfor laver han tryllemidler, så at det ikke regner.» Og ganske riktig i følge deres teori, da taket var ferdig regnet det i dagevis, skjønt en skur nu og da er det almindelige på den tid av året.» (Sivert Nesdal, «En misjonærs erindringer», 1965)

Sivert skriv at han synast det er merkeleg at snikkarane på Madagaskar ikkje var kjend med skottbenken frå før. Det seier litt om kor sjølvsagt han meiner skottbenken er i denne typen av arbeid. Også Sivert held fram at sjølv folk med lite erfaring kunne gjære eit bra arbeid ved hjelp av skottbenken. Frå før har vi sett den svenske J. M. Bong skrive noko av det same i «Byggnadssnickaren på landet». Ein kan sikkert drøfte om misjonen på Madagaskar berre har har vore til det gode? Likevel er det artig at Sivert også «misjonerte» for skottbenken på den andre sida av kloden.

Skotbenk i Jølster og Gloppen

Digitalisering av vår nasjonale bokskatt er det store arbeidet som Nasjonalbiblioteket held på med for tida. No har dei kome opp i meir enn 185 000 norske bøker som er skanna og tilgjengelege i den «Digitale bokhylla«. Desse bøkene er saman med mykje anna materiale tilgjengeleg gjennom ein kraftig søkjemotor der ein søkjer på alt innhald i fri tekst. Etterkvart som behaldninga av digitaliserte bøker aukar er det spanande å gjere gamle søk i fritekst på nytt. Søk som skottbenk, skotbenk, rettbenk og strykebenk er det sjølvsagt å foreta med jamne mellomrom. Då eg søkte i dag kom det opp nokre nye treff på skotbenk. Eit av desse var boka «Jølstramålet«, Daniel Dvergsdal, Jølster Mållag, 1996. Her står oppslaget:

Skót`bænke m Skotbenk. Når dei skulle høvle golvbord, laga dei seg ein slags rettholt som var heilt bein, og så høvla dei kvart bord etter denne, dvs. skotbenken.

Også boka «Målføret i Gloppen«, Audun Fitje, Sandane 1995 dukka opp. Her står oppslaget:

Skotbenk, benk der ein skyt saman, set saman bord til breidare bordflater.

Vi kjenner ikkje til eit særleg aktivt miljø som driv med skottbenk i Sogn og Fjordane i dag. Her er det rom for å skape meir aktivitet og undersøkje om det finnast mange gamle og spennande skottbenkar rundt om i fylket. Eg har fått tips om at det er ting på gang.

Nytt medlem i Norsk Skottbenk Union

Ivar Jørstad er fornøgd eigar av sin sjølvlaga skottbenk. Vi ynskjer han velkommen som medlem i Norsk Skottbenk Union. Foto: Ivar Jørstad

Ivar Jørstad har gått det nye fagskoletilbodet Innføring i bygningsvern på Røros. Som ei oppgåve har han både registrert og målt opp ein gamal skottbenk og bygd seg sin eige skottbenk. Han har leita etter gamle skottbenkar i Buskerud der han held til. Så langt har det ikkje dukka opp nokon. Skottbenken han har målt opp er frå Bredalslien i Tolga. Denne vurderte han som så tung og kraftig at ein kopi av denne ville bli lite mobil og såleis ikkje så veleigna som arbeidsbenk i si verksemd. Valet fall på «Jarlebenken» som er ein konstruksjon av Jarle Hugstmyr basert på skottbenken til Per Volden i Os. Jarle har kopla på ein ekstra benk på sida for å drive med ymse snikkararbeid. Dette blir ein kombinasjon av skottbenk og høvelbenk, to benkar i eitt. Ved å byggje ein slik benk fekk Ivar ein benk som løyser dei fleste behov for arbeidsbenk på byggjeplassar. Han har basert seg på oppgåva til Thor-Aage Heiberg, «Produksjon av ny skottbenk – Jarlebenken» som du finn i oversikta over litteratur om skottbenk. Skottbenken er utstyrt med skruvar slik som er vanleg på «Jarlebenken». Ivar laga sjølv skruvane med lånt verktøy.

Gjengeutstyret er fra et gammelt snekkerverksted i Lier, utlånt av Lier bygdetun. Foto: Ivar Jørstad

Skottbenken til Ivar er den fyrste vi har registrert i Buskerud. Eg kjenner ikkje til kjelder som kan seie noko om bruk av skottbenk i dette fylket. Det er mogleg det vil dukke opp slike kjelder no når Ivar har bygd seg benk og får vist fram fordelane med den for andre handverkarar i fylket? Ivar vil bruke benken i si verksemd som tømrar og restaureringshandverkar. Han har også starta på ei fireårig utdanning i tradisjonelt bygghandverk og teknisk bygningsvern på HiST i Trondheim. Eg reknar med at vi får sjå meir frå han i åra framover.

Med skottokse fra Gjøvik, stål funnet på ebay og en nylagd kile er det bare å sette igang. Foto: Ivar Jørstad

Arbeidsbenken brukes til avlastning/oppbevaring når skottbenken er i bruk. Høgde på skottbenken er 81 cm, høgda på arbeidsbenken er 85 cm. Foto: Ivar Jørstad

Den fungerer slik som jeg ønsket. Foto: Ivar Jørstad

Vi ynskjer Ivar velkommen inn i Norsk Skottbenk Union og set stor pris på dei fine bileta han har sendt oss saman med ein rapport over arbeidet. Vi vil seinare poste bilete av og detaljar om den fine skottbenken Ivar har målt opp på Bredalslien. Vi håper innsatsen til Ivar vil inspirere fleire til å sende inn bilete av sin sjølvlaga skottbenk, rettbenk eller strykebenk. Vi veit det er store mørketal, mange som ikkje har sendt inn den nødvendige dokumentasjonen for å bli tatt opp som medlem i Norsk Skottbenk Union.

Golvbord med laus fjør

På min veg har eg ikkje støtt på golvbord med høvla not og laus fjør. Eg har stadig møtt på folk som har snakka om slike golvbord utan at dei har hatt noko konkret å vise til. Eg har derfor etterspurt konkrete døme på slike gamle golvbord. Etter mange år har det omsider dukka opp eit døme. Magnus Wammen, som er ein av frontfigurane i rettbenkligaen på Austlandet, har funne døme på golvbord med laus fjør på garden sin, Tuft i Sande i Vestfold. Garden ligg akkurat på fylkesgrensa mellom Buskerud og Vestfold.

Låvegolvet med laus fjør er i den eldste delen av låven. Alderen på dette er ikkje kjent. Foto: Magnus Wammen

Oppmåling av golvbord i låvegolvet. Oppmålingsteikning av Magnus Wammen

Magnus har så langt berre studert golvet slik det ligg. Han har derfor ikkje fått undersøkt korleis høvlinga av nota kan vere gjort eller korleis fjøra er produsert. Dette siste er veldig interessant sidan høvling av så smekre materialar kan vere ei utfordring. Oppdeling av så små dimensjonar måtte nok gjerast med grindsag eller splitthøvel om dette var før sirkelsaga vart vanleg. Sirkelsaga gjorde det mogleg å sage så smekre dimensjonar på ein effektiv måte. Undersida av golvborda har spor etter oppgangssag eller rammesag. Dei kan likevel vere frå tida etter at sirkelsaga vart vanleg på 1860-talet.

Undersida av golvet med laus fjør. Spora tyder på at det er saga på ei oppgangssag/rammesag. Borda er lagt med marg opp og er hogd til på tjukna for å ligge på åsane. Foto: Magnus Wammen

Inspirert av låvegolvet sitt har Magnus produsert eit golv til verkstaden sin. Her er noko arbeid gjort maskinelt, men kantane skal skytast på rettbenken før legging. Foto: Magnus Wammen — Inspirert av låvegolvet sitt har Magnus produsert eit golv til verkstaden sin. Her er noko arbeid gjort maskinelt, men kantane skal skytast på rettbenken før legging. Han har antyda at vi i samband med dette skal få bilete av ein rettbenk i bruk her på bloggen. Det blir i så fall ei historisk hending. Foto: Magnus Wammen

Nytt medlem i Norsk Skottbenk Union

På tross av at det har vore lite aktivitet på bloggen har hausten vore travel. Det har vorte tid til å vise fram skottbenkar og rettbenkar på Byggnadsvårdens konvent i Mariestad i Sverige. Som om ikkje det var nok har Helgeland Museum tatt initiativ til, og arrangert, eit kurs i bygging av skottbenk . Kurset vart arrangert 14-18. oktober på Mjåvatnbrygga i Sjøgata i Mosjøen. Dette var flotte omgjevnadar for eit slikt kurs. Her kunne vi gå rett ut av døra for å studere gamle hus med handhøvla materialar. På kurset vart det påbegynt 7 stk. nye skottbenkar, men berre ein av dei vart heilt ferdig til bruk i løpet av kursveka. Det var også tre av deltakarar som konsentrerte seg om å lage seg okshøvel, skottokse og golvplogar. To av desse, Einar Strand og Eirik Nicolaisen, har skottbenk frå før og er alt registrert som medlemmar.

Robert Nilsen var den fyrste til å få ferdig skottbenk på kurset. Her er han i gang med prøvehøvling med lånt skottokse. Foto: Roald Renmæmo — Robert Nilsen var den fyrste til å få ferdig skottbenk på kurset. Her er han i gang med prøvehøvling med lånt skottokse. Benken har langbord som er 3,8 meter lange av standard 2″ x 8″ frå trelast. Resten av benken er laga av 3″ plank av gran som er høvla til. Skruvane er laga av bjørk og vart laga på kurset. Foto: Roald Renmælmo

Skottbenken til Robert Nilsen er basert på ein av dei to gamle skottbenkane som er i samlinga til Helgeland Museum i Mosjøen. Vi hadde tilgang til dei originale benkane i kurslokalet vårt. Begge dei gamle benkane var utstyrt med skruvar for fastspenning av borda. Foto: Roald Renmælmo

Robert Nilsen (t.v.) vert gratulert som medlem i Norsk Skottbenk Union av underteikna. Eg er utstyrt med det offisielle arbeidsforkleet til Norsk Skottbenk Union. For å kunne bruke eit slikt forkle må ein vere tatt opp som medlem i tillegg til at ein har laga seg sin eige okshøvel og skottokse. — Robert Nilsen (t.v.) vert gratulert som medlem i Norsk Skottbenk Union av underteikna. Eg er utstyrt med det offisielle arbeidsforkleet til Norsk Skottbenk Union. For å kunne bruke forkleet må ein vere tatt opp som medlem i tillegg til at ein har laga seg sin eige okshøvel og skottokse. Robert har att å lage høvlane før han vert kvalifisert til å bere eit slikt forkle. Dette er eit arbeid han har tatt til med.

Robert Nilsen held til i Mosjøen, eit område der vi tidlegare ikkje har hatt medlemmar. No har vi spira til eit større miljø med fleire handverkarar i dette området. Verktøysmeden Jon Dahlmo var også med på kurset og har kome langt med sin skottbenk. Han har også gått i gang med å produsere stål til golvplogar og kunne vise fram ein prototype på slike stål. Han arbeider vidare med å finjustere detaljar på desse ståla og er snart klar til å kunne levere til dei som vil lage seg sine eigne golvplogar. Jon har frå før laga seg høvlar med sjølvsmidde stål og når han får skottbenken sin ferdig er han kvalifisert for å bruke vårt offisielle arbeidsforkle. Vi har frå før smedane Odd Inge Holmberget og Torgeir Henriksen i smia på Nidarosdomens restaureringsarbeider som har bygd skottbenk og laga høvlar. Vi er veldig heldige som har fått med oss slike dyktige smedar i arbeidet med å revitalisere skottbenken og verktøyet som høyrer med til arbeidet.

Ny skottbenk på Sør-Helgeland

Som den fyste frå Nordland kan vi ynskje Eirik Nicolaisen velkommen som medlem i Norsk Skottbenk Union. Han har snikra seg både skottbenk og langbenk og sendt inn dokumentasjon på dette for publisering. Han er student på Teknisk bygningsvern og restaurering på HiST i Trondheim og bur i Sømna kommune på Helgeland i Nordland. Enn så lenge har det ikkje vore registrert gamle skottbenkar på Helgeland, men vi har fått tips om at det er lokalisert to skottbenkar som vi kjem til å sjå nærare på etterkvart. Her kjem tekst og bilete frå Eirik Nicolaisen:

Etter inspirasjon frå den eminente bloggen til Norsk skottbenkunion har eg laga meg ein skottbenk og ein langbenk.

Skottbenken og langbenken som Eirik har laga. Foto: Eirik Nicolaisen

Eg har snakka med fire mogelege informantar på Sør-Helgeland, men, med unnatak av ein, kjenner ingen til skottbenk, korkje som uttrykk eller ting. Den eine, Kåre Lande frå Tosbotn, hugsar far hans snakka om ein skottbenk som vart nytta på ein tynnefabrikk til å høvle kantane på tynnestavane. Denne skottbenken var innretta slik at tynnestavane kunne bøyast når ein høvla. Dette var nok ein nokså spesialisert variant. Eg har eit par namn til på lista, men har ikkje kontakta dei enno.

Skottbenken eg har laga meg er eit ”gjennomsnitt” av skottbenkane i bloggen og basert på kilar for å klamre fast bordet. Eg har nytta materialar eg hadde liggjande, så det er ikkje nokon voldsom tankeverksemd bak dimensjonane, anna enn at det skal vere sterkt nok. Føtene er 4” x 4”, oppstandarane er 3” x 6” og langborda er 2” x 8” (48 x 196). Oppstandarane er tappa ned i føtene og skruva i hop med M16 gjengestang. Det faste langbordet er grada inn i oppstandaren. Denne skottbenken kan maksimalt ta to tom tjukke bord, men det greier seg til min bruk. Hovudmåla på skottbenken er 76 cm høgd (langbordhøgd), 396 cm lang og føtene til bukkane er 95 cm lange. Eg har tenkt å lage meg fleire langbord i ulike lengder etter trong. Det er heller ikkje sikkert at dette vert den siste skottbenken min !?

Delane til skottbenken under produksjon. Foto: Eirik Nicolaisen

Føtene er tappa gjennom fotplata kilt frå undersida. Foto: Eirik Nicolaisen

Som spennbolt er det brukt M16 gjengestål og skiver. Benken er stramma med kile. Foto: Eirik Nicolaisen

Det er tatt ut i foten for kile og styrelist på langbordet. Foto: Eirik Nicolaisen

Langborda er laga av 2″ x 8″ gran kjøpt frå trelast. Då er det enkelt å byte ut med lengre eller kortare langbord etter behov. Foto: Eirik Nicolaisen

Eg har enno ikkje fått prøvd skottebenken, men skal høvle om lag 30 m² golvbord av ukanta gran til eit eige prosjekt, når eg får tid. Eg må og lage meg skotthøvlar før den tid. Eg tenkte eg kunne nytte høvlar som eg monterar meier på.

Den ferdige skottbenken er klar til bruk. Foto: Eirik Nicolaisen

Langbenken har eg og laga med tilgjengeleg material etter inspirasjon frå langbenken i Sirbma i Tana. Benkbordet er eit ukanta 2” furubord med breidd 24-26 cm, midtbordet er ein gamal oppgangssaga 2” x 8”. Bukkane er av 2” x 6” og 2,5” x 4” furu der oppstandarane er tappa ned i føtene. Bukkane er slissa inn i midtbordet og benkbordet og benkbordet er skruva fast. Høgda er 50 cm og lengda er 489 cm, bukkane skrevar 50 cm.

Langbenken er ferdig og klar til bruk. Foto: Eirik Nicolaisen

Plata på langbenken er skruvd fast med forsenka skruvar. Foto: Eirik Nicolaisen

Vi takkar Eirik for tilsendt materiale og reknar med at vi vil høyre meir frå han etterkvart som han går vidare og får brukt dei nye benkane sine.

Sensasjonsoppslag, sanseleg sjeldsynt sinnrik skottbenk – på Västagården i Lima i Sverige

Västagården i Lima er Limas Hembygdsgård og består av ei flott samling av hus som opphavleg var bygd på garden frå 1780-talet og framover. Det er supplert med fleire eldre hus, dei eldste frå 1500-talet. Det er ei svært rik samling av gjenstandar på gården som ligg vakkert til med utsikt over dalgangen til Västerdalaälven. Foto: Roald Renmælmo — Västagården i Lima er Limas Hembygdsgård og består av ei flott samling av hus som opphavleg var bygd på garden frå 1780-talet og framover. Det er supplert med fleire eldre hus, dei eldste frå 1500-talet. Det er ei svært rik samling av gjenstandar på gården som ligg vakkert til med utsikt over dalgangen til Västerdalaälven. Desse flotte bygningane kan by på mange «uoppdaga» skatter for oss som leiter etter verktøy og gamle reiskapar. Siv Holmin og Mattias Helje gløttar inn i rommet på leiting etter skottbenk. Foto: Roald Renmælmo

Etterkvart byrjar vi å få kjennskap til skottbenkar og tradisjonen kring bruken av desse frå dei fleste områda i Noreg. Våre kolleger i Sverige har ikkje vore like heldige i sine søk etter skottbenkar og kjelder. Vi har presentert nokre bilete og nokre skriftlege kjelder her på bloggen tidlegare. Det har vore skrive om strykbänk, fogbänk og fogbock. Det er heilt klart at slike benkar må ha vore utbreidde også i Sverige. Det har så langt ikkje vore nokon som har klart å oppdrive ein gamal original slik benk i Sverige. Difor var eg veldig spent då eg fekk vere med Mattias Helje til Västagården, Hembygdsgården i Lima, for å sjå på noko som han trudde var ein skottbenk. Vi fekk med oss Mattias Thuresson frå Lima Hembygdsförening til å låse oss inn og finne fram til huset der benken stod lagra. Og ganske riktig, der stod ein flott gamal skottbenk som Hembygdsforeninga har samla inn og tatt vare på.

Skottbenken på Västagården i Lima og frå venstre Mattias Helje og Mattias Thuresson. Dei kan stolt presentere den fyrste originale svenske skottbenken her på bloggen. Foto: Roald Renmælmo — Skottbenken på Västagården i Lima og frå venstre Mattias Helje og Mattias Thuresson. Dei kan stolt presentere den fyrste originale svenske skottbenken her på bloggen. Dette kan vere fyste steg på vegen for å gjere skottbenkrørsla til eit samnordisk prosjekt. Foto: Roald Renmælmo

Skottbenk på Västagården

Skottbenken har kome frå ein lokal båtbyggar og snikkar som heitte Nisslars Per Persson (1809 -1886). Han heldt til på Mojanisgården i Husom, ei grend (by på svensk) på andre sida av Västerdalaälven for Västagården. Det har vore ei oppfatning om at benken har hatt samband med båtbygging og såleis var han utstilt saman med nokre av Limabåtane på Västagården. Det var fyst etter at Mattias Helje var på seminar i høvelmaking og bruk av skottbenk i Trondheim han forstod at benken måtte vere ein skottbenk.

Skottbenken er bygd opp på tilsvarande måte som mange av dei norske benkane. To bukkar som har eit fast langbord og eitt laust som vert spent saman med kilar. Langborda er 5,15 meter lang og benken har arbeidshøgd på 29″, ca 76 cm. Foto: Roald Renmælmo

På Västagården er det samla svært mykje spennande av gamle reiskapar. Det kan nok ha samband med at området er rikt på handverk og tradisjonar og at Lima Hembygdsförening vart danna så tidleg som i 1909 og har arbeidd aktivt for å samle inn og ta vare på hus og gjenstandar. Det har også vore gjort mykje viktig innsamlingsarbeid av tradisjonsstoff i dette området, arbeidet til Niss Hjalmar M Mattson (1905 – 1973) må særleg nemnast. Han samla inn store mengder tradisjonsstoff om handverk i bygdene i Västerdalarna. For Lima sin del er det særleg smihandverk og båtbygging han har fokusert på. Eg ville likevel ikkje bli overraska om det finnast noko om tradisjonen knytt til skottbenken i materialet etter Niss Hjalmar. Arbeidet som blir gjort, og har vore gjort av dei mange Hembygdsforeiningane i Sverige er ganske formidabelt. I dag er det kring 1400 hembygdsgårdar rundt om i Sverige. Eg er sikker på at det må finnast skottbenkar på fleire av desse hembygdgårdane. Her er det ein jobb å gjere for våre svenske vener. Kanskje ei mobilisering gjennom Sveriges Hembygdsförbund kunne vere noko? Vi snakkar om 2000 hembygdsforeninger i heile landet så her er det eit potensiale.

Det er lokalisert fleire originale skottbenkar i Lima. Vi kjenner til ein benk i privat eige, men som ikkje er dokumentert for å kome på bloggen enda. I tillegg kjende Mattias Helje til at det fram til nyleg hadde vore ein skottbenk på ein gard i som hadde vore utsett for litt for hard «rydding». Det resulterte i at skottbenken dessverre vart borte, truleg vart han brent. At det i eit relativt lite område i Sverige er oppdaga så mykje som tre skottbenkar er ganske fantastisk. Det gjer meg overtydd om at vi har store mørketal når det gjeld skottbenkar i Sverige.

Galleri av skottbenken på Västagården

Klikk på eit av bileta for visningsmodus og naviger mellom bileta med piltaster.

Skottbenken sett frå sida. Benken er 5,15 meter lang. Bukkane er plassert 1,05 og 1,08 meter inn frå endane. Inndelinga er då omlag som på mange av dei norske benkane. ⅕ av lengda av langbordet stikk ut på kvar side og ⅗ er mellom bukkane. Foto: Roald Renmælmo

I begge endane av langborda var det tappa gjennom eit firkanta hol der det såg ut til å ha stått ein styretapp. Truleg har dette vore for å motverke at borda skulle svikte under høvling. Foto: Roald Renmælmo

I det eine langbordet er det bora hol for ei jarnklo som står på plass i benken. Dette er eit tydeleg prov på at ein har høvla bord på øverkanten av langborda, truleg på flasken. I sida av langbordet er det tatt ut eit hol for å kunne kome til og slå ut jarnkloa. Foto: Roald Renmælmo

Det er ca 29″ arbeidshøgd på benken. Det er heilt i tråd med det som er vanleg i Noreg. Foto: Roald Renmælmo

Kvar bukk består av ein kraftig rundstokk av furu som det er hogd ut for langborda i. For å gjere bukken stødigare er det felt inn ein bordbit som er spikra fast nederst. Foto: Roald Renmælmo

Detalj av korleis bukken er laga. Foto: Roald Renmælmo

Den andre bukken sett frå andre sida. Det eine langbordet er spikra fast til bukane med fire smidde spikrar. Foto: Roald Renmælmo

Dei to bukkane er hogd til med øks. Spora etter arbeidet med øksa er godt bevart. Foto: Roald Renmælmo

Langbordet med drevspona. Foto: Roald Renmælmo

Det lause langbordet er festa til ein bordbit som er klauva ned på ei lekt som er spikra fast i foten. Foto: Roald Renmælmo

Detalj av bukken og det lause langbordet sett ovafrå. Det var rom for å kunne feste emne på opp mot 3 ½» tjukne i skottbenken. Dessverre var det ikkje bevart kile med benken. Det var også vanskeleg å tolke spora etter korleis kilen kan ha sett ut og korleis han har vore brukt. Foto: Roald Renmælmo

Langborda frå enden. Begge har margen ut. Dei er truleg saga på oppgangssag men vi er ikkje heilt sikre på at det ikkje kan vere handsag. Borda måler ca 8″ i bredde og er frå 5/4″ – 1 ¾» i tjukne. Foto: Roald Renmælmo

Øyra på bukken er hogd til med om lag 6″ bredde. Langbordet er spikra fast med 4 stk smidde spikar. Foto: Roald Renmælmo

Den andre bukken var noko grovare og hogd ned til ca 7 ½» bredde. Foto: Roald Renmælmo

Det lause langbordet har ein bordbit festa i underkant for å stå i rett høgde. Denne er felt inn som ei drevspon og spikra. Foto: Roald Renmælmo

Det lause langbordet hadde litt ulike detaljar på dei to drevsponene. Denne har spikrane slått inn frå innsida. Foto: Roald Renmælmo

Denne har spikrane slått inn frå utsida og så er dei nøkka på innsida. Foto: Roald Renmælmo

Detalj av drevspona. Foto: Roald Renmælmo

Detalj av drevspon. Foto: Roald Renmælmo

Dei to bukkane er utsett for utkløyving om ein spenner hardt til med kilen. For å unngå dette er det bora hol og slått inn ein gjennomgåande trenagl som er låst med kilar. Foto: Roald Renmælmo

Detalj av den gjennomgåande trenaglen. Dimensjon var om lag 1 ½» i diameter. Foto: Roald Renmælmo

Skottbenken ser ut til å ha furu i alle delar av tre. Bukkane er truleg berre hogd til med øks. Langborda og drevsponene er saga på oppgangssag, men vi kan ikkje sikkert utelukke handsag. Den store avstanden mellom langborda gjer det mogleg å sette opp benken for å høvle bord på flasken. At det har vore gjort er den flotte haken som står i benken eit prov på.

Jarnklo

Haken er av ein type som ikkje er så vanleg men det er døme på slike i gamle høvelbenkar i Hedmark i Noreg. Nemninga jarnklo er då brukt om denne modellen. Det er også spor etter det som truleg har vore ein anna variant av hake til venstre. Foto: Roald Renmælmo

Detalj av jarnkloa. Foto: Roald Renmælmo

Mange takk til Mattias Helje som tipsa om denne flotte benken i Lima. Eg vil også takke Mattias Thuresson som stilte opp og slapp meg inn på Västagården. Har du tips om skottbenkar i Noreg, Sverige eller i andre land så er vi veldig glade for å motta tips om dette. Her kan du tipse oss: Tips oss om skottbenk

Köl-räcku, eller «kolreke» som det ville kallast på norsk, snikra av Nisslars Per Persson. Desse var brukt til å skuffe smikol med i Lima. Vår mann med skottbenken bygde ikkje berre båtar men snikra også slikt som dette. Foto: Mattias Helje

Salige salryggede skottbenk. Skottbenk Sverresborg Trøndelag Folkemuseum

Når man jobber på museum er det mulig å finne mye rart. En dag for noen år siden var jeg innunder en kornlåve på Meldalstunet ved Sverresborg Trøndelag Folkemuseum. Der fant jeg denne skottbenken. Ille tilredt dessverre. Benken er ikke registrert inn i samlingen og det har ikke lykkes meg å finne ut hvor benken kommer fra, eller hvem den kan ha tilhørt.

Benken er en enkel, lang skottbenk med tre par bein som har stått på fotplater. Benken er laget med furu i langbord og bein, mens kilestenger er i bjørk. Kilene og to av fotplatene mangler. Foto: Thor-Aage Heiberg

Benken er relativt lang, 571 cm, og har som bildet over viser tre par bein. Arbeidshøyden er på grensen til lav med sine omlag 74 cm. Høyden er litt vanskelig å måle nøyaktig da ingen fotplate med full tykkelse finnes. De to langbordene er gradet ned i beina og beina går helt til overkanten av langbordet. Langbordene spennes sammen ved hjelp av en gjennomgående kilestang med sliss for kile. Konstruksjonen er dermed av «trøndertypen» identisk med den beskrevet fra Bruvik, Osterøy. Se bloggposten under. Kilen(e) slås inn i slissen og presser bakre bein med langbord mot det fremre. Beina har vært tappet ned i fotplaten med fast avstand. Dette kan indikere at benken har vært brukt til å høvle en fast dimensjon av bord med kun små variasjoner i tykkelse.

Beinparene i hver ende har påspikret en skråavstivning. Festemåten av beinet med tapp i fotplaten er svak for sidevirkende krefter og benken vil fort bli ”vinglete” uten en slik avstigning. Avstivningen er spikret fast i det fremste beinet i beinparet og deretter mest sannsynlig i fotplaten. Fotplatene er i hovedsak borte så denne antakelsen er basert på at det ikke finnes merker etter spiker i det bakre beinet og at lignende benker har en slik skråavstivning festet nettopp i fotplaten.

Jeg har laget en kort rapport som den som er mer interessert kan lese på denne lenken her: https://www.academia.edu/13250501/Skottbenk_Litjbuan

Kilestang med spor til kilen. Laget i bjerk. Foto: Dino Makridis

Benken lagt flatt utover. De hvite lappene er nummerlapper som angir de enkelte delene. Langbordene er 571 cm. Foto: Dino Makridis

Restene av den ene fotplaten som er igjen. Foto: Dino Makridis

Beinpar med kilestangen i. Teoretisk høyde inkl. fotplate beregnes til omlag 74 cm. Foto: Dino Makridis

Tverrsnitt av langbord. Høyden av langbordene på bildet er 5″. Foto: Thor-Aage Heiberg

To av beinparene med originale bein (ett bein er tydelig skiftet ut) har dype spor etter det jeg tolker som kilen. Er sporet laget med hensikt for styring av kilen? Er det kun slitasje? Foto: Dino Makridis

Strykebenk i Bruvik kyrkje på Osterøy

Det har vore ganske stille frå våre sympatisørar på Vestlandet når det gjeld å presentere nye eller gamle strykebenkar her på bloggen. Vi kan lese på andre bloggar at det er litt aktivitet sjølv om det ikkje når heilt fram til oss som følgjer spent med her på bloggen om det skal dukke opp noko snart. Enn så lenge har vi ikkje fått presentert ordentleg ein einaste gamal original benk frå Hordaland eller Sogn og Fjordane. No har det omsider kome inn tips frå Arne Høyland om ein strykebenk på Osterøy. Han skriv litt om det på sin eige blogg Byggjeskikk.

Bukk til strykebenk. Denne står i dag i Bruvik kyrkje på Osterøy. Foto: Arne Høyland

Bukken er ein type som minner mykje om dei vi finn i Trøndelag og på Nordmøre. Han har vore stramma med kile som blir slått gjennom ein spenntapp. Langborda har vore festa i ein fals på stavane slik som er vanleg. Truleg har dei vore festa med spikar eller skruvar. Arne foreslår at bukken har vore brukt i ein skottbenk som har vore brukt i samband bygging av kyrkja. Bruvik kyrkje vart bygd i 1867 av byggmeister Ole Vangberg. Ole finn vi som busett i Bergen i 1885 i følgje folketeljinga det året. Då er han registrert som byggmeister på adressa Wesenbergsmuget 4, gård nr. 23-7c. Han er då ført opp som fødd i 1833 i Frosten pr. Trondhjem som fødestad og kona med Strinden Trondhjem som fødestad. Det kan kanskje forklare korfor denne bukken har så mykje felles med tilsvarande i områda rundt Trondheim? Det er ikkje godt å vite om benken har vore laga etter lokale tradisjonar, eller om det var byggmeisteren frå Trøndelag som stod for utforminga basert på sin tradisjon? Uansett er det i alle fall veldig artig at benken er teke vare på i kyrkja og at han mest truleg kan knytast til byggjearbeidet i 1867.

Det er no mogleg for medlemmar og sympatisørar å gjere nærare undersøkingar av både benken og kyrkja. Det er store sjansar for at det kan finnast material i kyrkja som har vore høvla på denne benken. Ole Vangberg var og byggmeister på ei rekkje kyrkjer på Vestlandet og ei oversikt over det finnast i Norsk kunsterleksikon som har eit eige oppslag om Vangberg. Kanskje kan det vere tilsvarande benkar i nokon av dei andre kyrkjene? Eg vil rette ei stor takk til Arne Høyland som tipsa om denne benken.

«Bruvik kirkested mot Hananipa» av Odd Roar Aalborg - Eige arbeid. Lisensiert under CC BY-SA 3.0 no gjennom Wikimedia Commons - https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Bruvik_kirkested_mot_Hananipa.jpg#/media/File:Bruvik_kirkested_mot_Hananipa.jpg — «Bruvik kirkested mot Hananipa» av Odd Roar Aalborg – Eige arbeid. Lisensiert under CC BY-SA 3.0 no gjennom Wikimedia Commons – https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Bruvik_kirkested_mot_Hananipa.jpg#/media/File:Bruvik_kirkested_mot_Hananipa.jpg

Skottbenk fra Blikset Gård, Østre Toten

Den tredje av skottbenkane som er registrert av studentar i bygningsvern i Oppland fylke er ein eg har kjent til i mange år, men ikkje sett med eige auge før eg fekk desse bileta. Fyrste kurset eg hadde i høvling av golvbord og bruk av skottbenk var på Alm gård i 2003 i regi av Oppland Fylkeskommune. Då snikra vi nokre provisoriske skottbenkar for høvle panel og golvbord til restaurering av den freda gamlestova på garden. Kurset og høvlinga gjekk bra, men eg hadde lite tid til å undersøke om det fans lokale skottbenkar. Etter eg var reist heim til Målselv vart det funnen ein skottbenk på nabogarden til Alm og eg vart informert om dette. Det har likevel ikkje høvd slik at eg har fått sjå benken, eller bilete av benken, før no. Hans Andreas H. Lien er ein av studentane som har valt registrering av skottbenk som ein av oppgåvene på studiet. Han har levert tekst, bilete og målsette skisser av skottbenken som vert presentert her.

Skottbenk frå Bikset gård på Østre Toten. Foto: Hans Andreas H. Lien — Skottbenk frå Blikset gård på Østre Toten. Foto: Hans Andreas H. Lien

Skottbenken befinner seg i dag på Fjeld gård. Grunnen til at den står der i dag var at Fjeld lånte den av Alm gård, som igjen lånte den av Blikset. Alle disse gårdene er innen gangavstand. Sist gang den ble brukt som skottbenk er uvisst. Den er i senere tid brukt som arbeidsbenk til å høvle profil på panelbord. Det ble da ikke brukt verktøy som er knyttet opp mot skottbenkarbeid.

Det har ikke vært mulig å finne ut noe mer om historien til skottbenken, da ingen visste noe særlig om den, bortsett fra at de hadde hørt at den var brukt til å høvle lange bord på. Alderen til skottbenken er heller ikke så lett å si noe om, den beste indikatoren er vel spikeren som er brukt. Det er den eldste typen klippte mustadspiker.

Skottbenken kraftig bygd og har tre bukkar for å stive den av på lengda. Foto: Hans Andreas H. Lien

Langbord og bukk. Foto: Hans Andreas H. Lien

Bukk og langbord sett ovenfra. Strekkfiskene er underlag for det lause langbordet. Det er spikra fast ein kloss på foten som anlegg for kilen. Foto: Hans Andreas H. Lien

Det lause langbordet har ei støtte som er spikra på. Foto: Hans Andreas H. Lien

Innsida av langbordet. Foto: Hans Andreas H. Lien

Bukk med det lause langbordet til venstre og det faste til høgre. Foto: Hans Andreas H. Lien

Skottbenken frå enden. Foto: Hans Andreas H. Lien

Hol i toppen av den eine foten. Kanskje for benkehake? Foto: Hans Andreas H. Lien

Skottbenken er 6,5 lang, har tre bein, og er kilestrammet. Fastbordet er spikret til beina, og har nok heller ikke vært løsnet for transport. Det er spikret på ett bord som går langsmed alle tre beina på motsatt side av arbeidssiden. Dette vil jeg tro at er for å gjøre benken stødigere. Både fast- og løsbordet hadde en avsmalning på bredden på litt over 1”. Ved enden av fastbordet er det tappet ut hull for en benkehake. Dette er antakelig gjort for å kunne legge bordemnet oppå fastbordet og løsbordet for å høvle flasken.

Skottbenken sett frå sida. Teikning: Hans Andreas H. Lien

Baksida av benken. Teikning: Hans Andreas H. Lien

Detalj av bein. Teikning: Hans Andreas H. Lien

Detalj av bein, framside. Teikning: Hans Andreas H. Lien

Detalj lausbord. Teikning: Hans Andreas H. Lien

Det var ikke noe verktøy å finne til skottbenken bortsett fra benkehaken som fortsatt satt i.

I enden av det faste langbordet er det bora eit hol som det står ei jarnklo i. Dette er truleg for å høvle bord på flasken på benken. Foto: Hans Andreas H. Lien

Jarnkloa på plass i langbordet. Her er det laga eit hol i sida på bordet slik at ein kan slå ut jarnkloa frå undersida. Foto: Hans Andreas H. Lien

Jarnkloa tatt ut av benken. Foto: Hans Andreas H. Lien

Baksida av jarnkloa. Foto: Hans Andreas H. Lien

Jarnkloa med tommestokken som skala ved sida. Foto: Hans Andreas H. Lien

Jarnkloa med skala. Foto: Hans Andreas H. Lien

Jarnkloa med skala. Breidda er kring 1 ½». Foto: Hans Andreas H. Lien

Jarnkloa med skala. Foto: Hans Andreas H. Lien

Tanngarden på jarnkloa er tydeleg fila til ønska fasong. Foto: Hans Andreas H. Lien

Hans Andreas H. Lien

Det har vore fleire skottbenkar som har spor som kan tyde på at det kan ha vore ein jarnklo (benkehake) som har stått i eit hol i eine langbordet. Vi har då berre sett holet og ikkje hatt jarnkloa på plass. Både den siste og den førre skottbenken frå Ejvengrenda hadde slike hol som kan ha vore for ei jarnklo. Rettbenken frå Budalen hadde mange hol i langborda. Verdas lengste skottbenk på Skårvoll har også fleire hol i langborda, Thor Aage spekulerer på både benkehake (jarnklo) og kjellingfot. Det er sikkert også mange fleire benkar som har tilsvarande hol som kan ha samband med bruk av jarnklo og høvling på flasken. Vi har og eit bilete av eit arbeidslag i Finnmark som høvlar bord på flasken på skottbenken. Elles er skottbenken frå Blikset av utsjånad ikkje ulik fleire av skottbenkane som Sven Hoftun har skrive om frå Rogaland.